توسعه صنایع پایین‌دستی سال‌هاست به عنوان یکی از راهکارهای اصلی افزایش ارزش افزوده در صنعت پتروشیمی مطرح می‌شود. با این حال، تجربه برخی طرح‌های اجراشده در کشور نشان داده که صرف ایجاد واحدهای جدید بدون توجه به نیاز بازار، مزیت‌های اقتصادی و امنیت سرمایه‌گذاری نمی‌تواند به توسعه پایدار منجر شود.

غلامرضا جمشیدی، مدیرعامل پتروشیمی نوری، بر این باور است که توسعه پایین‌دست زمانی موفق خواهد بود که در کنار تأمین خوراک، چهار مؤلفه اصلی شامل توجیه اقتصادی، مدیریت متمرکز زنجیره، شفافیت در بازار مواد اولیه و ثبات سیاست‌های سرمایه‌گذاری نیز فراهم شود.

نوری و بوعلی چگونه نیاز صنایع پایین‌دستی به پارازایلن و بنزن را تأمین می‌کنند؟

مدیرعامل پتروشیمی نوری با اشاره به جایگاه این شرکت در زنجیره آروماتیک کشور گفت: در حال حاضر بیشترین مصرف پارازایلن کشور مربوط به پتروشیمی تندگویان است و بخش مهمی از تولید PET و صنایع الیاف نیز به این محصول وابسته هستند.

وی با بیان اینکه تنها دو تولیدکننده اصلی پارازایلن کشور یعنی پتروشیمی نوری و پتروشیمی بوعلی مسئولیت تأمین این خوراک راهبردی را برعهده دارند، اظهار کرد: طی سال‌های گذشته تلاش شده نیاز داخلی کشور به طور کامل تأمین شود؛ به گونه‌ای که تاکنون نیازی به واردات پارازایلن ایجاد نشده است.

به گفته جمشیدی، حمایت از صنایع پایین‌دستی صرفاً یک تعهد تجاری نیست، بلکه بخشی از مسئولیت شرکت‌های تولیدکننده خوراک محسوب می‌شود. از همین رو نوری و بوعلی علاوه بر تأمین نیاز پتروشیمی تندگویان، در تأمین بنزن مورد نیاز پتروشیمی پارس و سایر واحدهای پایین‌دستی نیز همکاری مستمر داشته‌اند.

توسعه پارک‌های پتروشیمی؛ فقط در صورت توجیه اقتصادی

یکی از محورهای مهم این گفت‌وگو به نقش هلدینگ خلیج فارس در توسعه پارک‌های پتروشیمی اختصاص داشت.

جمشیدی با تأکید بر اینکه سیاست توسعه پایین‌دست در گروه صنایع پتروشیمی خلیج فارس از طریق ایجاد پارک‌های پتروشیمی دنبال می‌شود، گفت: شرط نخست برای هرگونه سرمایه‌گذاری در صنایع پایین‌دستی، وجود توجیه اقتصادی است.

وی تصریح کرد: صرف هدایت یک محصول به سمت پایین‌دست به معنای خلق ارزش نیست. هر پروژه باید از منظر اقتصادی، بازار مصرف، بازگشت سرمایه و سودآوری مورد ارزیابی قرار گیرد.

مدیرعامل پتروشیمی نوری با اشاره به ماهیت فعالیت این شرکت در زنجیره آروماتیک افزود: نقش اصلی نوری تأمین خوراک پایدار برای صنایع پایین‌دستی است و ورود مستقیم این شرکت به پروژه‌های پایین‌دستی، مطابق سیاست‌های هلدینگ خلیج فارس، عمدتاً در قالب مشارکت و سهامداری امکان‌پذیر خواهد بود.

وی معتقد است در شرایط فعلی اولویت اصلی صنعت پتروشیمی باید حفظ و توسعه ظرفیت‌های بالادستی باشد؛ چرا که هرگونه اختلال در تأمین خوراک، کل زنجیره ارزش را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

انتقاد جمشیدی از ساختار فعلی بورس کالا

بخش قابل توجهی از گفت‌وگو به موضوع رقابت‌های شدید در بورس کالا و گلایه صنایع پایین‌دستی از قیمت مواد اولیه اختصاص داشت.

جمشیدی در این خصوص با اشاره به تعدد نهادهای تصمیم‌گیر گفت: امروز صنعت پتروشیمی با سه مرجع متفاوت مواجه است؛ شرکت ملی صنایع پتروشیمی در وزارت نفت، وزارت صمت به عنوان مرجع صدور مجوز صنایع پایین‌دستی و سازمان بورس به عنوان متولی بازار معاملات.

به اعتقاد وی، همین پراکندگی ساختاری باعث شده نظارت مؤثر بر زنجیره تولید و مصرف مواد اولیه با دشواری مواجه شود.

مدیرعامل پتروشیمی نوری تأکید کرد که لازم است بار دیگر سازوکار فعلی بورس کالا مورد بازنگری قرار گیرد تا مشخص شود چه میزان از مواد اولیه خریداری شده در بورس واقعاً وارد چرخه تولید شده‌اند.

وی گفت: قیمت عرضه بسیاری از محصولات پتروشیمی در بازار داخلی از نرخ‌های صادراتی پایین‌تر است و همین مسئله می‌تواند زمینه ایجاد برخی رفتارهای غیرمولد را فراهم کند.

مجوزهای کاغذی و خریدهای صوری؛ چالشی برای زنجیره ارزش

جمشیدی یکی از معضلات اصلی صنایع پایین‌دستی را صدور مجوزهای فاقد پشتوانه تولید و شکل‌گیری خریدهای صوری دانست.

وی معتقد است باید بررسی دقیقی صورت گیرد که واحدهای دارای سهمیه مواد اولیه واقعاً فعال هستند یا صرفاً از مجوزهای صادرشده برای حضور در بازار مواد اولیه استفاده می‌کنند.

به گفته وی، اگر مواد اولیه‌ای که با قیمت ترجیحی یا از طریق سهمیه دریافت می‌شود به تولید واقعی منجر نشود، عملاً بخشی از منافع زنجیره ارزش از بین خواهد رفت.

مدیرعامل پتروشیمی نوری همچنین نسبت به قاچاق برخی محصولات پتروشیمی هشدار داد و گفت تفاوت قیمت میان بازار داخل و بازارهای صادراتی می‌تواند انگیزه خروج غیررسمی برخی محصولات از کشور را افزایش دهد.

لزوم رگولاتوری واحد در صنعت پتروشیمی

یکی از مهم‌ترین پیشنهادهای جمشیدی، ایجاد یک ساختار متمرکز برای مدیریت کل زنجیره پتروشیمی است.

وی معتقد است صدور مجوز، تخصیص خوراک، توزیع مواد اولیه، نظارت بر مصرف و ارزیابی عملکرد صنایع پایین‌دستی باید در یک ساختار منسجم و یکپارچه انجام شود.

به گفته جمشیدی، پراکندگی وظایف میان چند وزارتخانه و نهاد مختلف طی سال‌های گذشته هزینه‌های زیادی به اقتصاد کشور تحمیل کرده و امکان پایش دقیق زنجیره ارزش را کاهش داده است.

متانول، اوره و پلیمرها؛ سه تجربه متفاوت از توسعه پایین‌دستمدیرعامل پتروشیمی نوری در بخش پایانی گفت‌وگو با اشاره به تفاوت ماهوی زنجیره‌های مختلف پتروشیمی اظهار کرد توسعه پایین‌دست در همه محصولات الزاماً یک نسخه واحد ندارد.

وی توضیح داد در حوزه متانول، توسعه زنجیره ارزش می‌تواند وابستگی ایران به بازار چین را کاهش داده و سهم بیشتری از سود این صنعت را در داخل کشور نگه دارد.

در مقابل، جمشیدی معتقد است توسعه پایین‌دستی در صنعت اوره به دلیل محدودیت بازار مصرف و ویژگی‌های این محصول، لزوماً توجیه اقتصادی بالایی ندارد و در بسیاری از موارد فروش مستقیم محصول می‌تواند گزینه منطقی‌تری باشد.

او در عین حال صنعت پلیمر را یکی از موفق‌ترین نمونه‌های توسعه صنایع پایین‌دستی در کشور دانست و گفت امروز بسیاری از گریدهایی که زمانی وارداتی بودند در داخل کشور تولید می‌شوند و حتی امکان صادرات آن‌ها نیز فراهم شده است.

امنیت سرمایه‌گذاری؛ حلقه مفقوده توسعه صنایع پایین‌دستی

جمشیدی در جمع‌بندی سخنان خود مهم‌ترین پیش‌نیاز توسعه صنایع پایین‌دستی را امنیت سرمایه‌گذاری عنوان کرد.

وی تأکید کرد سرمایه‌گذاری که وارد یک پروژه صنعتی می‌شود باید بتواند برای یک دوره حداقل ۱۰ تا ۱۵ ساله بر اساس مفروضات اقتصادی طرح برنامه‌ریزی کند.

به گفته مدیرعامل پتروشیمی نوری، تصمیمات مقطعی درباره نرخ خوراک، قیمت‌گذاری و سیاست‌های صنعتی می‌تواند محاسبات اقتصادی پروژه‌ها را بر هم بزند و انگیزه سرمایه‌گذاری را کاهش دهد.

او معتقد است توسعه صنایع پایین‌دستی تنها زمانی به رشد پایدار اقتصاد کشور منجر خواهد شد که علاوه تأمین خوراک، توجیه اقتصادی، ثبات مقررات، نظارت مؤثر و امنیت سرمایه‌گذاری نیز به صورت همزمان تأمین شود.